ادیت اچ. گروتبرگ؛ پیشگام جهانی تابآوری و الهامبخش گفتمان معاصر تابآوری
در تاریخ تحول مفاهیم سلامت روان، رشد انسانی و توانمندسازی اجتماعی، برخی اندیشمندان نقش فراتر از یک پژوهشگر یا نظریهپرداز ایفا کردهاند و توانستهاند مسیر یک حوزه علمی را تغییر دهند. ادیت اچ. گروتبرگ (Edith H. Grotberg) از جمله این چهرههای اثرگذار است. نام او با توسعه و ترویج مفهوم «تابآوری» در سطح جهانی پیوند خورده و آثار و اندیشههایش سهم مهمی در شکلگیری یکی از مهمترین رویکردهای روانشناسی و علوم اجتماعی معاصر داشته است.
ادیت اچ. گروتبرگ (Edith H. Grotberg) است؛ روانشناس و پژوهشگر برجستهای که از پیشگامان مطالعات تابآوری (Resilience) در جهان به شمار میرود. او مدیر «پروژه بینالمللی پژوهش تابآوری» بود و آثارش تأثیر زیادی بر روانشناسی رشد، آموزش، سلامت روان و مددکاری اجتماعی داشته است.
او در دهه ۱۹۹۰ «پروژه بینالمللی تابآوری» را در کشورهای مختلف اجرا کرد تا عوامل مؤثر بر تابآوری کودکان را شناسایی کند. این پژوهش در فرهنگهای گوناگون انجام شد و نشان داد که تابآوری صرفاً یک ویژگی ذاتی نیست، بلکه مهارتی است که میتوان آن را پرورش داد.
در تاریخ روانشناسی معاصر، نام ادیت اچ. گروتبرگ (Edith H. Grotberg) با مفهوم «تابآوری» پیوندی عمیق و ماندگار دارد. او از نخستین پژوهشگرانی بود که تابآوری را از یک مفهوم نظری به یک رویکرد عملی، آموزشی و اجتماعی تبدیل کرد و راه را برای توسعه برنامههای ارتقای سلامت روان در سراسر جهان هموار ساخت.
گروتبرگ استاد وابسته «مؤسسه ابتکارات سلامت روان» در دانشگاه جرج واشنگتن بود و سالها در حوزه روانشناسی رشد، سلامت روان کودکان، خانواده و جوامع آسیبپذیر فعالیت کرد. شهرت جهانی او بیش از هر چیز به دلیل رهبری «پروژه بینالمللی تابآوری» است؛ پروژهای که با مشارکت کشورهای مختلف جهان تلاش کرد عوامل مؤثر بر تابآوری کودکان، نوجوانان و خانوادهها را در فرهنگهای گوناگون شناسایی کند.
گروتبرگ در دورهای به مطالعه تابآوری پرداخت که بخش عمده پژوهشهای روانشناختی بر آسیبها، اختلالات، شکستها و عوامل خطر متمرکز بود. او در کنار گروهی از پژوهشگران پیشرو، نگاه علمی را به سوی ظرفیتهای انسانی، منابع سازگاری و توانایی افراد برای عبور از دشواریها هدایت کرد. این تغییر زاویه دید، زمینهساز شکلگیری ادبیات نوین تابآوری شد؛ ادبیاتی که امروزه در روانشناسی، آموزش، مددکاری اجتماعی، سلامت عمومی، مدیریت بحران، توسعه اجتماعی و حتی مدیریت سازمانی جایگاهی بنیادین دارد.
یکی از مهمترین فعالیتهای حرفهای ادیت گروتبرگ، هدایت «پروژه بینالمللی تابآوری» بود. این پروژه با مشارکت کشورهای متعدد و فرهنگهای گوناگون اجرا شد و تلاش داشت پاسخ روشنی به یک پرسش اساسی بدهد: چرا برخی افراد در شرایط بسیار دشوار همچنان توان ادامه دادن، سازگاری و رشد را حفظ میکنند؟ یافتههای این پروژه نشان داد تابآوری پدیدهای جهانی است و در همه فرهنگها میتوان نشانهها و منابع آن را مشاهده کرد، هرچند شیوه بروز و تقویت آن ممکن است متفاوت باشد.
اهمیت کار گروتبرگ در این بود که تابآوری را از یک مفهوم انتزاعی و نظری به یک چارچوب عملی و قابل آموزش تبدیل کرد. او نشان داد انسانها میتوانند منابع تابآوری خود را شناسایی کنند، آنها را توسعه دهند و در مواجهه با بحرانها از این منابع بهره بگیرند. این نگاه موجب شد تابآوری از محدوده تحقیقات دانشگاهی فراتر رود و به حوزه آموزش، خانواده، سلامت روان، مدارس، سازمانها و سیاستگذاری اجتماعی راه پیدا کند.
مدل مشهور «من دارم، من هستم، من میتوانم»
شهرت جهانی ادیت گروتبرگ بیش از هر چیز به خاطر ارائه مدل سهگانهای است که امروزه یکی از شناختهشدهترین چارچوبهای آموزش تابآوری در جهان محسوب میشود.
این مدل بر سه دسته از منابع تابآوری تأکید میکند:
«من دارم» (I Have)
این بخش به منابع بیرونی اشاره دارد؛ یعنی حمایتهایی که فرد در محیط زندگی خود دریافت میکند. وجود خانوادهای حمایتگر، روابط مبتنی بر اعتماد، الگوهای مثبت، دسترسی به آموزش، احساس امنیت و حضور افراد قابل اتکا در زندگی در این دسته قرار میگیرند. از نگاه گروتبرگ، هیچ فردی در خلأ تابآور نمیشود و شبکههای حمایتی نقش تعیینکنندهای در رشد تابآوری دارند.
«من هستم» (I Am)
این مؤلفه به ویژگیهای درونی فرد مربوط میشود؛ ویژگیهایی مانند عزت نفس، احساس ارزشمندی، مسئولیتپذیری، امیدواری، اعتماد به خود، احترام به دیگران و احساس معنا در زندگی. گروتبرگ معتقد بود که تصویر ذهنی افراد از خود، یکی از مهمترین منابع تابآوری در مواجهه با بحرانها است.
«من میتوانم» (I Can)
این بخش به مهارتها و تواناییهای عملی زندگی اشاره دارد. توانایی حل مسئله، برقراری ارتباط مؤثر، کنترل هیجانها، تصمیمگیری، مذاکره، درخواست کمک در زمان نیاز و مدیریت تعارض از جمله مهارتهایی هستند که فرد را برای رویارویی با دشواریها آماده میکنند.
سادگی، جامعیت و کاربردپذیری این مدل موجب شده است که در برنامههای آموزشی، مدارس، مراکز مشاوره، طرحهای سلامت روان و برنامههای توسعه اجتماعی در کشورهای مختلف مورد استفاده قرار گیرد. بسیاری از پژوهشگران معتقدند که موفقیت گسترده مفهوم تابآوری در سطح جهانی تا حد زیادی مرهون همین زبان ساده و در عین حال عمیق گروتبرگ است.
چرا اقدامات ادیت گروتبرگ اهمیت تاریخی دارد؟
اهمیت ادیت گروتبرگ را نمیتوان تنها با تعداد مقالات یا کتابهای او سنجید. ارزش واقعی میراث علمی او در تأثیری نهفته است که بر شیوه اندیشیدن ما درباره انسان و ظرفیتهای او گذاشته است.
او نشان داد که انسانها را نباید صرفاً از منظر آسیبها و مشکلات مورد مطالعه قرار داد. در کنار عوامل خطر، منابع قدرت نیز وجود دارند. در کنار بحران، امکان رشد نیز وجود دارد. در کنار شکست، فرصت بازسازی نیز وجود دارد.
این تغییر نگاه، پیامدهای گستردهای برای علوم انسانی و اجتماعی داشت. بسیاری از برنامههای نوین سلامت روان، آموزش مهارتهای زندگی، پیشگیری از آسیبهای اجتماعی، حمایت از کودکان در معرض خطر و توانمندسازی خانوادهها از همین رویکرد الهام گرفتهاند.
اندیشههای گروتبرگ همچنین در توسعه مفاهیمی مانند رشد پس از سانحه، سرمایه روانشناختی، سلامت مثبت، آموزش مبتنی بر نقاط قوت و جامعه تابآور تأثیرگذار بودهاند.
کتاب «Resilience for Today»؛ اثری مرجع در ادبیات تابآوری
در میان آثار متعدد ادیت گروتبرگ، کتاب Resilience for Today: Gaining Strength from Adversity جایگاه ویژهای دارد. این کتاب که در سال ۲۰۰۳ منتشر شد، یکی از منابع مرجع مطالعات تابآوری در جهان محسوب میشود.
اثر یادشده مجموعهای از دیدگاهها، تجربهها و یافتههای علمی صاحبنظران حوزه تابآوری را گردآوری کرده و تصویری جامع از ابعاد فردی، خانوادگی، اجتماعی، آموزشی و فرهنگی تابآوری ارائه میدهد. موضوعات مطرحشده در کتاب از تابآوری کودکان و نوجوانان گرفته تا تابآوری خانواده، مدرسه، جامعه و نظامهای اجتماعی را در بر میگیرد.
این کتاب در واقع گزارشی از یک تحول فکری مهم است؛ تحولی که تابآوری را از سطح یک ویژگی فردی به سطح یک گفتمان علمی و اجتماعی ارتقا میدهد. به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران این اثر را از منابع کلاسیک و تأثیرگذار حوزه تابآوری میدانند.
اهمیت ترجمه فارسی کتاب توسط دکتر محمدرضا مقدسی
اهمیت کتاب زمانی برای جامعه علمی ایران برجستهتر شد که دکتر محمدرضا مقدسی آن را با عنوان «تابآوری، منابع و گفتمان» ترجمه و از طریق نشر ورجاوند منتشر کرد.
ارزش این ترجمه را باید در چند سطح مورد توجه قرار داد.
نخست آنکه این اثر یکی از متون مرجع جهانی در حوزه تابآوری است و ترجمه آن امکان دسترسی مستقیم جامعه فارسیزبان به اندیشههای یکی از مهمترین بنیانگذاران این حوزه را فراهم کرده است. بسیاری از دانشجویان، پژوهشگران، مشاوران، روانشناسان و مددکاران اجتماعی از طریق این ترجمه توانستهاند با چارچوب فکری گروتبرگ و جریانهای اصلی مطالعات تابآوری آشنا شوند.
دوم آنکه عنوان فارسی کتاب، یعنی «تابآوری، منابع و گفتمان»، بهخوبی روح حاکم بر اثر را منعکس میکند. این کتاب صرفاً درباره تعریف تابآوری نیست؛ درباره منابع شکلدهنده تابآوری و گفتوگوهای علمی پیرامون آن نیز هست. در واقع مخاطب با مطالعه کتاب وارد یک فضای فکری گسترده میشود که در آن تابآوری به عنوان یک سرمایه انسانی، خانوادگی و اجتماعی مورد بررسی قرار میگیرد.
سوم آنکه ترجمه این کتاب در دورهای منتشر شد که ادبیات تابآوری در ایران هنوز در حال شکلگیری بود. انتشار این اثر به توسعه واژگان تخصصی، غنای ادبیات علمی فارسی و افزایش آشنایی متخصصان با رویکردهای بینالمللی کمک کرد. بسیاری از مفاهیم، تعاریف و چارچوبهایی که امروز در مطالعات تابآوری در ایران مورد استفاده قرار میگیرند، از طریق چنین منابعی وارد فضای علمی کشور شدهاند.
چهارم آنکه دکتر محمدرضا مقدسی طی سالهای گذشته نقش مؤثری در ترویج فرهنگ تابآوری در ایران ایفا کرده است و ترجمه این اثر را میتوان بخشی از یک تلاش گستردهتر برای گسترش دانش تابآوری، تقویت سرمایههای روانی و اجتماعی و توسعه گفتوگوی علمی در این حوزه دانست.
میراث ماندگار ادیت گروتبرگ
امروز، پس از گذشت سالها از انتشار آثار ادیت گروتبرگ، اندیشههای او همچنان زنده و الهامبخش هستند. مدل «من دارم»، «من هستم» و «من میتوانم» همچنان در دانشگاهها، مدارس، مراکز مشاوره، برنامههای اجتماعی و پژوهشهای علمی مورد استفاده قرار میگیرد. بسیاری از مفاهیمی که امروزه در حوزه سلامت روان، توانمندسازی اجتماعی و آموزش مهارتهای زندگی مطرح هستند، به نوعی از میراث فکری او تأثیر پذیرفتهاند.
ادیت گروتبرگ به جهان آموخت که تابآوری یک ویژگی دور از دسترس نیست؛ مجموعهای از منابع، نگرشها و مهارتهایی است که در زندگی روزمره شکل میگیرند و در لحظات دشوار معنا پیدا میکنند. پیام ماندگار او این است که انسانها، خانوادهها و جوامع ظرفیت آن را دارند که در برابر دشواریها ایستادگی کنند، از تجربههای سخت بیاموزند، منابع درونی و بیرونی خود را بازشناسی کنند و مسیر رشد و شکوفایی را ادامه دهند.
از این منظر، ادیت اچ. گروتبرگ را میتوان یکی از معماران اصلی گفتمان جهانی تابآوری دانست؛ اندیشمندی که آثارش همچنان در شکلدهی به فهم ما از امید، سازگاری، توانمندی و رشد انسانی نقشآفرین است و ترجمه فارسی کتاب «تابآوری، منابع و گفتمان» نیز سهم ارزشمندی در انتقال این میراث علمی به جامعه فارسیزبان داشته است.
