تابآوری جهانی (Universal Resilience Theory) مفهومی نوین
است که به توانایی سیستمهای مختلف – اعم از فردی، اجتماعی، اقتصادی و
زیستمحیطی – در مقابله با چالشها، بحرانها و تغییرات غیرمنتظره پرداخته و
بر لزوم رویکردی جامع و یکپارچه در مواجهه با پیچیدگیهای دنیای معاصر
تأکید میکند.
تاب آوری جهانی از تلفیق اصول اکولوژی، علوم اجتماعی، مهندسی، و مدیریت بحران نشأت میگیرد.
این نظریه بر این ایده استوار است که تاب آوری صرفاً یک ویژگی ایستا
نیست، بلکه فرایندی پویا و تطبیقی است که از طریق تعامل بین اجزای مختلف یک
سیستم شکل میگیرد. تاب آوری
جهانی بر اهمیت تنوع، انعطافپذیری، و یادگیری جمعی تأکید دارد تا سیستمها
نه تنها بتوانند در برابر بحرانها مقاومت کنند، بلکه پس از وقوع اختلالات،
به سرعت به حالت تعادل بازگردند یا حتی به سطوح بالاتری از عملکرد ارتقا
یابند.
این مفهوم در مواجهه با چالش هایی مانند تغییرات اقلیمی، همه گیری ها،
بحرانهای اقتصادی، و درگیریهای سیاسی اهمیت دوچندانی پیدا کرده است، زیرا
جهان امروز بیش از پیش به هم پیوسته و آسیب پذیر شده است.
نظریه تابآوری جهانی از دیدگاهی فرابخشی به مطالعه نحوه
مقاومت، انطباق و تحول در شرایط دشوار میپردازد و هدف آن شناسایی الگوهای
مشترک تابآوری در سطح جهانی است.
این مفهوم خصوصاً در دوران حاضر که جوامع با بحرانهایی مانند تغییرات
اقلیمی، بحرانهای اقتصادی، شیوع بیماریها و ناآرامیهای اجتماعی روبرو
هستند، اهمیت بیشتری یافته است.
نظریه تابآوری
جهانی بر این باور است که توانایی مقابله با بحران تنها به عوامل محلی یا
منطقهای محدود نمیشود، بلکه تحت تأثیر تعاملات بینالمللی، شبکههای
جهانی و ساختارهای نظاممند قرار دارد. بنابراین، برای افزایش تابآوری در
سطح جهانی، نیاز است تا علاوه بر تقویت ظرفیتهای داخلی کشورها و جوامع،
همکاریهای بینالمللی، اشتراک منابع، و توسعه استراتژیهای پیشگیرانه و
واکنشی مشترک افزایش یابد.
این رویکرد از طریق تقویت سرمایه اجتماعی، بهبود مدیریت منابع طبیعی،
ارتقای زیرساختهای دیجیتال و افزایش آگاهی عمومی نسبت به مخاطرات،
میتواند به سازماندهی یک سیستم جهانی پایدار و مقاوم منجر شود. “تابآوری
جهانی” نه تنها معطوف به بازگشت به وضعیت قبل از بحران است، بلکه شامل
فرصتهایی برای یادگیری، تجدید ساختار و تحول مثبت در پاسخ به شرایط دشوار
نیز میشود.
تاب آوری جهانی یک تعهد اخلاقی برای نسل حاضر و آینده محسوب میشود. در
جهانی که مرزهای بین بحرانهای محلی و جهانی محو شده است، تقویت تاب آوری نیازمند همکاری بین المللی، اشتراک دانش، و پذیرش رویکردی کل نگر است.
تاب آوری جهانی نقشه راهی است برای بقا و پیشرفت در عصری پر از عدم قطعیت.
اگرچه تاب آوری جهانی به عنوان یک آرمان علمی و عملی مورد توجه قرار گرفته ولی اجرای آن با چالشهای متعددی روبه رو است.
نخستین مسئله، تعارض منافع بین بازیگران مختلف در سطح محلی، ملی، و جهانی است.
برای مثال، کشورهای در حال توسعه ممکن است به دلیل محدودیت منابع، اولویتهای خود را معطوف به حل مشکلات کوتاه مدت کنند، در حالی که تاب آوری جهانی نیازمند سرمایه گذاری بلندمدت در زیرساختها و آموزش است.
علاوه بر این، عدم قطعیتهای ذاتی در پیش بینی بحرانها (مانند زمان وقوع
یا مقیاس آنها) برنامه ریزی را پیچیده میکند. با این حال، نمونه ه ای موفق
نشان میدهند که ادغام اصول تاب آوری جهانی در سیاستگذاری ها میتواند نتایج چشمگیری داشته باشد.
اقداماتی مانند احیا و بازیابی اکوسیستم های تخریب شده برای کاهش اثرات
تغییرات اقلیمی، ایجاد سیستمهای بهداشتی مبتنی بر پیشگیری، و طراحی
اقتصادهای چرخشی که وابستگی به منابع محدود را کاهش میدهند، همگی از مصادیق
عملی این نظریه هستند.
تابآوری جهانی چیست ؟
ایران در زمره معدود کشورهایی است که دارای پایگاه تخصصی و رسانه مستقل
در حوزه تابآوری است و خانه تابآوری ایران (resiliency.ir) به عنوان
خانه و نشانی اصلی تابآوری کشور، نقش مهمی در توسعه و ترویج این مفهوم
ایفا میکند.
این پایگاه با عنوان «خانه تابآوری ایران» شناخته میشود و به آدرس اینترنتی www.resiliency.ir فعالیت میکند.
خانه تابآوری ایران نخستین مرجع رسمی و تخصصی آموزش، پژوهش و ترویج
تابآوری در کشور است که با هدف ارتقاء دانش و فرهنگ تابآوری، افزایش
آگاهی عمومی و توسعه ادبیات تخصصی این حوزه شکل گرفته است.
خانه تابآوری ایران با مدیریت دکتر محمدرضا مقدسی، به عنوان
بنیانگذار و مدیر این رسانه، نقش کلیدی در معرفی و بومیسازی مفهوم
تابآوری در کشور ایفا کرده و به عنوان خانه تخصصی تابآوری، مرجع اصلی و
آدرس اختصاصی تابآوری ایران در فضای مجازی محسوب میشود.
تابآوری ارتباطات سازمانی با تأکید بر شفافیت و صداقت، اعتماد میان کارکنان، مدیران و ذینفعان را تقویت کرده و فضای کاری سالمتری ایجاد میکند.
ارتباطات سازمانی و روابط عمومی امروزه به عنوان ستونهای اصلی موفقیت سازمانها در عصر پیچیدگیها و تغییرات سریع شناخته میشوند.
تابآوری ارتباطات سازمانی، توانایی سازمان در حفظ تعادل و اثربخشی
ارتباطی در شرایط بحرانی، تغییرات غیرمنتظره و فشارهای داخلی یا خارجی است.
در دنیایی که بحرانهایی مانند پاندمیها، بحرانهای اطلاعاتی و
تغییرات تکنولوژیکی هر روزه چالشهای جدیدی را ایجاد میکنند، تابآوری
ارتباطات سازمانی به عاملی استراتژیک برای بقا و رشد تبدیل شده است.
تابآوری ارتباطات سازمانی بر پایه چند عنصر اساسی شکل میگیرد.
عنصر اول انعطافپذیری است . این مفهوم به ویژه در
رویکردهای ارتباطی، اولین عنصر است؛ سازمانهای تابآور میتوانند
استراتژیهای خود را با تغییرات محیطی همگام کنند، از رسانههای اجتماعی تا
کانالهای سنتی را بهطور همزمان مدیریت نمایند و پیامها را متناسب با
مخاطبان متنوع تنظیم کنند.
شفافیت و اعتبار نیز از ارکان اصلی و عنصر دوم بشمار می آید. انتشار اطلاعات دقیق و بهموقع، حتی در شرایط بحران، اعتماد ذینفعان را حفظ میکند.
عنصر سوم تعامل مداوم با ذینفعان است؛ سازمانهای
تابآور با برقراری گفتوگوهای دوسویه و گوش دادن فعال به نیازها و
بازخوردها، زمینه را برای پاسخگویی مؤثرتر فراهم میکنند.
چالشهای پیشرو در تابآوری ارتباطات سازمانی
با وجود اهمیت تابآوری، سازمانها با چالشهای متعددی در این زمینه مواجه هستند.
تغییرات تکنولوژیکی سریع ، نیاز به بهروزرسانی مداوم ابزارها و مهارتهای ارتباطی را ایجاد میکند.
همچنین،انتشار اطلاعات نادرست (اشاعه شایعات در فضای مجازی) میتواند به سرعت اعتبار سازمان را تضعیف کند.
از سوی دیگر،مقاومت درون سازمانی نسبت به تغییر فرهنگی و ساختاری نیز مانعی جدی است.
بسیاری از سازمانها به دلیل سلسلهمراتب سنتی یا کمبود منابع، نمیتوانند سیستمهای ارتباطی انعطافپذیر را توسعه دهند.
این چالشها نشان میدهند که تابآوری ارتباطات سازمانی نیازمند برنامهریزی استراتژیک و مشارکت کلیه بخشهاست.
راهکارهای تقویت تابآوری ارتباطات سازمانی
برای غلبه بر چالشها و تقویت تابآوری، سازمانها میتوانند از راهکارهای متنوعی استفاده کنند.
ایجاد سیستمهای ارتباطی یکپارچه که تمام کانالها و ذینفعان را پوشش دهد، اولین قدم است.
بهکارگیری فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی برای پایش رسانهها و پیشبینی بحرانها نیز مؤثر است.
توسعه فرهنگ سازمانی مبتنی بر ارتباط نیز حیاتی است؛ آموزش مداوم کارکنان، تشویق به همکاری بین بخشها و تعریف نقشهای مشخص برای تیم ارتباطات، میتواند انعطافپذیری را افزایش دهد.
طراحی برنامههای مدیریت بحران با رویکردی پیشگیرانه، به سازمانها کمک میکند تا در مواقع حساس به سرعت و با دقت عمل کنند.
بخش روابط عمومی (PR) نقش محوری در تابآوری ارتباطات سازمانی ایفا میکند.
این واحد نه تنها پل ارتباطی بین سازمان و جامعه است، بلکه مسئول ساختن و حفظ اعتماد عمومی است.
روابط عمومی مؤثر، با تحلیل محیط داخلی و خارجی، به شناسایی زودهنگام ریسکها و فرصتها کمک میکند.
طراحی پیامهای هماهنگ و هدفمند توسط PR، میتواند در مواقع بحران از بیاعتمادی جلوگیری کند.
سازمانهایی که از طریق روابط عمومی شفاف و مداوم با ذینفعان در ارتباط
بودند، توانستند آسیبهای اعتباری را کاهش دهند و حتی از بحران به عنوان
فرصتی برای تقویت رابطه با مشتریان استفاده کنند.
تابآوری ارتباطات سازمانی دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی استراتژیک برای بقای سازمانهاست.
در دنیای پرتنش امروز. با پیشرفت فناوری و افزایش انتظارات ذینفعان، سازمانهایی موفق خواهند بود که بتوانند سیستمهای ارتباطی خود را بهگونهای طراحی کنند که هم انعطافپذیر و هم مقاوم در برابر بحرانها باشند.
سپیده سلطانی پور نویسنده و مترجم خانه تاب آوری ایران در خاتمه آورده است این مهم مستلزم همکاری بین روابط عمومی، مدیریت ریسک و فناوری اطلاعات است.
تابآوری ارتباطات سازمانی به حفظ اعتبار کوتاهمدت کمک میکند و البته سازمان را برای فرصتهای آینده آماده میسازد.
برای دستیابی به این هدف، سرمایهگذاری در منابع انسانی متخصص، رسانه و فناوریهای نوین و فرهنگ سازمانی مشارکتی، از اولویتهای هر سازمانی خواهد بود.
تاب آوری ارتباطات سازمانی
ایران در زمره معدود کشورهایی است که دارای پایگاه تخصصی و رسانه مستقل
در حوزه تابآوری است و خانه تابآوری ایران (resiliency.ir) به عنوان
خانه و نشانی اصلی تابآوری کشور، نقش مهمی در توسعه و ترویج این مفهوم
ایفا میکند.
این پایگاه با عنوان «خانه تابآوری ایران» شناخته میشود و به آدرس اینترنتی www.resiliency.ir فعالیت میکند.
خانه تابآوری ایران نخستین مرجع رسمی و تخصصی آموزش، پژوهش و ترویج
تابآوری در کشور است که با هدف ارتقاء دانش و فرهنگ تابآوری، افزایش
آگاهی عمومی و توسعه ادبیات تخصصی این حوزه شکل گرفته است.
خانه تابآوری ایران با مدیریت دکتر محمدرضا مقدسی، به عنوان
بنیانگذار و مدیر این رسانه، نقش کلیدی در معرفی و بومیسازی مفهوم
تابآوری در کشور ایفا کرده و به عنوان خانه تخصصی تابآوری، مرجع اصلی و
آدرس اختصاصی تابآوری ایران در فضای مجازی محسوب میشود.
دانشگاه حکیم سبزواری مسئولیت ماموریت ملی تاب آوری را بر عهده دارد.
ماموریت ملی تاب
آوری مبتنی بر فرهنگ، ترویج ارزشهای فرهنگی و اجتماعی به منظور تقویت
قدرت جامعه در مواجهه با چالشها و بحرانهاست. دانشگاه حکیم سبزواری، واقع
در سبزوار، در سال ۱۳۶۶ تأسیس شد و به عنوان دومین دانشگاه بزرگ شمال شرق
ایران شناخته میشود.
ماموریت ملی تابآوری فرهنگی میتواند رویکردی جامع برای مقابله با
چالشهای معاصر ایران بشمار آید که دانشگاه حکیم سبزواری با تکیه بر
ظرفیتهای علمی، فرهنگی، و اجتماعی خود، آن را به اجرا درمیآورد.
این دانشگاه نه تنها به عنوان مجری، بلکه به عنوان نهادی پیشگام در حفظ هویت ملی و تقویت پیوندهای اجتماعی شناخته میشود.
ماموریت ملی تابآوری فرهنگی، میتواند برنامهای استراتژیک با هدف تقویت هویت ملی و اجتماعی باشد.
دانشگاه حکیم سبزواری با افزایش آگاهی عمومی، و آموزش مهارتهای تاب
آوری میتواندبه ترویج ارزشهای فرهنگی، تاریخی، و اجتماعی متمرکز باشد تا
جامعه را در برابر تهدیدات داخلی و خارجی مقاومتر سازد.
دانشگاه حکیم سبزواری به عنوان پرچمدار تابآوری فرهنگی در ایران شناخته میشود و مسئولیت اجرایی این ماموریت را بر عهده دارد.
ماموریت ملی تابآوری فرهنگی، یکی از برنامههای استراتژیک ایران است
که با هدف تقویت هویت ملی، افزایش همبستگی اجتماعی، و ارتقای توانایی جامعه
در مقابله با چالشها و بحرانها طراحی شده است.
این ماموریت
که توسط دانشگاه حکیم سبزواری رهبری میشود، بر محورهایی مانند شناسایی
مولفههای هویتی، آموزش مهارتهای سازگاری، و ترویج ارزشهای فرهنگی و
تاریخی شکل گرفته است.
از جمله اهداف کلیدی آن میتوان به کاهش آسیبپذیری جامعه در برابر
تهدیدات فرهنگی، افزایش امنیت اجتماعی، و تقویت پیوندهای میان افراد اشاره
کرد.
این برنامه پس از تصویب وزارت علوم در مهرماه ۱۴۰۳ به دانشگاه سبزوار
واگذار شد و به عنوان یک الگوی ملی برای سایر نهادها مطرح گردید .
دانشگاه حکیم سبزواری به عنوان مجری اصلی ماموریت ملی تابآوری، نقش
محوری در هماهنگی بین سازمانهای دولتی، نهادهای فرهنگی، و جامعه محلی ایفا
میکند.
این دانشگاه با برگزاری کارگاهها، همایشها، و دورههای آموزشی، مفاهیم تابآوری را در میان اعضای هیئت علمی، دانشجویان، و شهروندان ترویج میدهد.
علاوه بر این، ساختار علمی-اجرایی ماموریت توسط این
دانشگاه تعریف شده و با مشارکت متخصصان علوم اجتماعی، تاریخ، و روانشناسی،
برنامههای عملیاتی طراحی میشود.
همکاریهای بینرشتهای و تلفیق دانش نظری با رویکردهای کاربردی، از
جمله شیوههایی است که دانشگاه سبزوار برای اجرایی کردن اهداف ماموریت به
کار میگیرد .
یکی از محورهای اصلی فعالیتهای دانشگاه سبزوار، تأکید بر ابعاد فرهنگی و تاریخی ماموریت تابآوری است.
این دانشگاه با سازماندهی رویدادهایی مانند هفته تابآوری ایران و
بزرگداشت شخصیتهای تاریخی مانند ابوالفضل بیهقی، تاریخنگار برجسته
ایرانی، به بازگرداندن حس تعلق به میراث فرهنگی کمک میکند.
نشست های تخصصی
و برنامههای آموزشی دانشگاه با محوریت موضوعات هویتی و فرهنگی تنظیم
شدهاند تا دانشجویان و جامعه را با ارزشهای بنیادین ایرانی-اسلامی آشنا
سازند . این رویکرد پایهای برای مقاومت در برابر فرهنگهای مهاجم و
تهدیدات نرم قلمداد میشود .
ماموریت تابآوری فرهنگی سبزوار نه تنها در سطح استان خراسان رضوی، که در کل کشور به عنوان مدلی برای افزایش همبستگی اجتماعی شناخته میشود.
دانشگاه حکیم سبزواری از طریق پروژههای عملی مانند آموزش مهارتهای
مقابله با بحران، کاهش تنشهای اجتماعی، و ارتقای مشارکت شهروندی، به بهبود
کیفیت زندگی و امنیت شهری کمک میکند.
به عنوان مثال، برنامههایی برای کاهش جرائم، افزایش ایمنی عمومی، و
کارآمدتر کردن سیستمهای پاسخگویی به حوادث طبیعی یا اجتماعی توسط این
دانشگاه طراحی شدهاند.
دانشگاه حکیم سبزواری در نظر دارد با انجام تحقیقات بنیادی و کاربردی،
به شناسایی مولفههای هویت ملی مانند زبان، آداب و رسوم، و ارزشهای
اجتماعی بیشتر توجه شود و راهکارهای نوینی برای تقویت آنها ارائه میدهد.
این تحقیقات نه تنها به تحلیل چالشهای موجود، بلکه به پیشنهاد
سیاستهای بلندمدت برای مقابله با تهدیدات فرهنگی و امنیتی میپردازند.
ساختار سازمانی ماموریت ملی تاب آوری سبزوار حول دانشگاه حکیم سبزواری میچرخد که این ماموریت را بر عهده گرفته است.
این ماموریت با هدف ایجاد همبستگی، افزایش آگاهی و آموزش مهارتهای لازم برای سازگاری با چالشها و بحرانها طراحی شده است.
ماموریت ملی تاب آوری فرهنگی شامل ۹ کارگروه است که هر یک اهداف و
برنامههای خاص خود را دنبال میکنند و بر مولفههای مختلفی از جمله تاریخ
اجتماعی شیعه، ورزش پهلوانی، آداب و آیین کویر و میراث فرهنگی تأکید دارد.
این ماموریت با تاکید بر هویت فرهنگی و اجتماعی، از پشتیبانی معاونت استانداری و فرمانداری ویژه سبزوار و مدیریت شهری برخوردار است.
دکتر محمدرضا مقدسی مدیر و موسس خانه تاب آوری به عنوان مشاور عالی در ماموریت ملی تاب آوری فرهنگی دانشگاه حکیم سبزواری منصوب شده است.
خانه تاب آوری | ترجمه و انتشار کتاب «جادوی رایج» در ایران
یکی از رویدادهای مهم در معرفی اندیشههای آن اس. مستن به جامعه علمی
ایران، انتشار ترجمه فارسی کتاب مشهور او با عنوان **«جادوی رایج: تابآوری
در تکامل»** بود. این اثر که از مهمترین منابع علمی حوزه تابآوری در
جهان به شمار میرود، با ترجمه مشترک دکتر محمدرضا مقدسی، عفت حیدری و هما
نیابتی توسط نشر ورجاوند منتشر شد.
انتشار این کتاب را میتوان نقطه عطفی در گسترش ادبیات تخصصی تابآوری
در ایران دانست. مترجمان اثر کوشیدهاند مفاهیم بنیادین نظریه «جادوی عادی»
آن اس. مستن را با زبانی علمی و روان در اختیار دانشجویان، پژوهشگران،
روانشناسان، مددکاران اجتماعی، مشاوران و علاقهمندان حوزه تابآوری
قرار دهند. این کتاب به تشریح فرایندهای رشد، سازگاری و تابآوری در
کودکان، نوجوانان و بزرگسالان میپردازد و نشان میدهد چگونه عوامل زیستی،
روانشناختی، خانوادگی، اجتماعی و فرهنگی در کنار یکدیگر زمینه عبور موفق
انسان از بحرانها و دشواریهای زندگی را فراهم میکنند.
نشر ورجاوند این اثر را در سیامین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران
در کنار مجموعهای از کتابهای تخصصی حوزه تابآوری معرفی و عرضه کرد.
انتشار این کتاب نه تنها موجب آشنایی بیشتر جامعه دانشگاهی کشور با
دیدگاههای آن اس. مستن شد، بلکه نقش مهمی در توسعه گفتمان علمی تابآوری و
ترویج پژوهشهای مرتبط با این حوزه در ایران ایفا کرد. امروزه «جادوی رایج»
از جمله منابع شناختهشده و مورد استناد در مطالعات تابآوری، روانشناسی
رشد، مددکاری اجتماعی و سلامت روان در کشور به شمار میآید.
این بخش از نظر تاریخی نیز اهمیت دارد، زیرا «جادوی رایج» نخستین کتاب
آن اس. مستن بود که به فارسی ترجمه شد و عملاً ورود رسمی نظریه *Ordinary
Magic* به ادبیات تخصصی تابآوری ایران را رقم زد.
ترجمه و انتشار کتاب «جادوی رایج» در ایران
آن مستن متولد سال ۱۹۵۱ در ایالات متحده آمریکاست. او تحصیلات کارشناسی
خود را در رشتههای روانشناسی و ادبیات انگلیسی در کالج اسمیت به پایان
رساند و سپس برای ادامه تحصیل به دانشگاه مینهسوتا رفت و در سال ۱۹۸۲ موفق
به دریافت درجه دکترای روانشناسی بالینی شد. پس از سالها فعالیت پژوهشی،
در مؤسسه رشد کودک دانشگاه مینهسوتا به عنوان عضو هیئت علمی مشغول به کار
شد و بعدها به عالیترین مراتب دانشگاهی این دانشگاه دست یافت. وی در
سالهای مختلف عناوینی همچون Regents Professor، Distinguished McKnight
University Professor و Irving B. Harris Professor را دریافت کرده است.
خانم دکتر آن اس. مستن از بزرگان ونام آوران تاب آوری وچهره ای شناخته
شده دراین عرصه به شمار می آید ، ایشان استاد برجسته و مدرس کرسی (اروینگ
ب. هریس ) در حوزه ی رشد کودک در مؤسسه ی رشد کودک دانشگاه مینسوتا است.
دکتر مستن رئیس سابق انجمن تحقیق در مورد رشد کودکان، عضو و رئیس سابق بخش
روانشناسی رشد در انجمن روانشناسی آمریکا و عضو انجمن علمی روانشناسی
امریکا است.
وی به طور مشترک رئیس انجمن سرمایه گذاری جهانی بر روی کودکان برای
آکادمی های ملی ایالات متحده است. دکتر مستن متخصص بین المللی شناخته شده
در حوزه ی تاب آوری ورشد انسان است که بیش از ۱۷۰ کتاب ومقاله چاپ شده در
نشریات علمی را در کارنامه ی خود دارد. وی در سال ۲۰۱۴ جایزه ی( یوری
برانفربرنر) برای یک عمر فعالیت در زمینه ی روانشناسی رشد در خدمت به علم و
جامعه را از انجمن روانشناسی آمریکا دریافت کرده است.
تحقیقات ماستن بر شایستگی، ریسک و انعطاف پذیری در توسعه انسانی متمرکز است.
کار او بر اهمیت خودتنظیمی، روابط دلبستگی ایمن و روابط مثبت با بزرگسالان مسئول در پرورش تاب آوری تأکید دارد
تابآوری از الزامات رشد است و در زمانهای
آشفتگی، مفهوم ارزشمند تابآوری یک قدرت شگرف است، یک رویکرد بینظیر در
جامعه انسانی و یک جادوی ماندگار در عصر پر تنش امروز.
دکتر آن اس. مستن(Ann S. Masten) از
پیشتازان و بزرگان تابآوری دنیا، پیشرفتمان را در دانش با این قرائت جدید
هدایت میکند. تعامل تاثیرات عصبشناسی، روانشناسی، خانوادگی، اجتماعی و
فرهنگی در طول زمان باعث افزایش توانایی کودکان و بزرگسالان برای ادامه
حیات و رشد به نحوی قوی در چالشها میشود.
هدف از نوشتن این کتاب، توصیف پیشرفت در
مطالعات تابآوری در کودکان و جوانان از دیدگاه مناسب یک شرکت کننده- ناظر
است. تمرکز کتاب روی تابآوری فردی در سطح رفتاری است، اما حتی در موجهای اولیهی مطالعات و بررسیهایی که شامل سطوح سیستمهای دیگر است نقش مهمی در تابآوری
دارند. فصلهای این کتاب نقش علم عصبشناسی در تابآوری و مطالعات در سه
حوزهی رشد کودک که در زندگی و تابآوری کودکان بسیار مهماند را مورد
تاکید قرار میدهد؛ این سه حوزه عبارتند از خانواده، مدرسه و فرهنگ.
کتاب به زبانی ساده همراه با نمونهها و
مثالهایی از کشورها و فرهنگهای غیر غربی مثل سییرالئون و کامبوج آورده
شده است. این کتاب در چهار بخش تنظیم شده است که عبارتند از:
بخش اول: مقدمه و مرور مفهومی؛ بخش دوم: مطالعات تابآوری فردی ۱۲۳؛ بخش
سوم: سیستمهای سازگاری در تابآوری ۱۹۳؛ بخش چهارم: پیشروی تلویحاتی برای
فعالیت و مطالعات آینده.
خواندن این کتاب برای محققان، دانشجویان، متخصصان حوزه سلامت روان که در
تلاش برای درک ترویج سازگاری مثبت در وضعیت آسیبزا و محیطهای پر تنش
هستند، ضروری است.
ادیت اچ. گروتبرگ؛ پیشگام جهانی تابآوری و الهامبخش گفتمان معاصر تابآوری
در تاریخ تحول مفاهیم سلامت روان، رشد انسانی و توانمندسازی اجتماعی،
برخی اندیشمندان نقش فراتر از یک پژوهشگر یا نظریهپرداز ایفا کردهاند و
توانستهاند مسیر یک حوزه علمی را تغییر دهند. ادیت اچ. گروتبرگ (Edith H.
Grotberg) از جمله این چهرههای اثرگذار است. نام او با توسعه و ترویج
مفهوم «تابآوری» در سطح جهانی پیوند خورده و آثار و اندیشههایش سهم مهمی
در شکلگیری یکی از مهمترین رویکردهای روانشناسی و علوم اجتماعی معاصر
داشته است.
ادیت اچ. گروتبرگ (Edith H. Grotberg) است؛ روانشناس و پژوهشگر برجستهای که از پیشگامان مطالعات تابآوری (Resilience)
در جهان به شمار میرود. او مدیر «پروژه بینالمللی پژوهش تابآوری» بود و
آثارش تأثیر زیادی بر روانشناسی رشد، آموزش، سلامت روان و مددکاری
اجتماعی داشته است.
او در دهه ۱۹۹۰ «پروژه بینالمللی تابآوری» را در کشورهای مختلف اجرا
کرد تا عوامل مؤثر بر تابآوری کودکان را شناسایی کند. این پژوهش در
فرهنگهای گوناگون انجام شد و نشان داد که تابآوری صرفاً یک ویژگی ذاتی
نیست، بلکه مهارتی است که میتوان آن را پرورش داد.
در تاریخ روانشناسی معاصر، نام ادیت اچ. گروتبرگ (Edith H. Grotberg) با مفهوم «تابآوری» پیوندی عمیق و ماندگار دارد. او از نخستین پژوهشگرانی بود که تابآوری
را از یک مفهوم نظری به یک رویکرد عملی، آموزشی و اجتماعی تبدیل کرد و راه
را برای توسعه برنامههای ارتقای سلامت روان در سراسر جهان هموار ساخت.
گروتبرگ استاد وابسته «مؤسسه ابتکارات سلامت روان» در دانشگاه جرج
واشنگتن بود و سالها در حوزه روانشناسی رشد، سلامت روان کودکان، خانواده و
جوامع آسیبپذیر فعالیت کرد. شهرت جهانی او بیش از هر چیز به دلیل رهبری «پروژه بینالمللی تابآوری»
است؛ پروژهای که با مشارکت کشورهای مختلف جهان تلاش کرد عوامل مؤثر بر
تابآوری کودکان، نوجوانان و خانوادهها را در فرهنگهای گوناگون شناسایی
کند.
گروتبرگ در دورهای به مطالعه تابآوری پرداخت که بخش عمده پژوهشهای
روانشناختی بر آسیبها، اختلالات، شکستها و عوامل خطر متمرکز بود. او در
کنار گروهی از پژوهشگران پیشرو، نگاه علمی را به سوی ظرفیتهای انسانی،
منابع سازگاری و توانایی افراد برای عبور از دشواریها هدایت کرد. این
تغییر زاویه دید، زمینهساز شکلگیری ادبیات نوین تابآوری شد؛ ادبیاتی که
امروزه در روانشناسی، آموزش، مددکاری اجتماعی، سلامت عمومی، مدیریت بحران،
توسعه اجتماعی و حتی مدیریت سازمانی جایگاهی بنیادین دارد.
یکی از مهمترین فعالیتهای حرفهای ادیت گروتبرگ، هدایت «پروژه
بینالمللی تابآوری» بود. این پروژه با مشارکت کشورهای متعدد و فرهنگهای
گوناگون اجرا شد و تلاش داشت پاسخ روشنی به یک پرسش اساسی بدهد: چرا برخی
افراد در شرایط بسیار دشوار همچنان توان ادامه دادن، سازگاری و رشد را حفظ
میکنند؟ یافتههای این پروژه نشان داد تابآوری
پدیدهای جهانی است و در همه فرهنگها میتوان نشانهها و منابع آن را
مشاهده کرد، هرچند شیوه بروز و تقویت آن ممکن است متفاوت باشد.
اهمیت کار گروتبرگ در این بود که تابآوری را از یک مفهوم انتزاعی و
نظری به یک چارچوب عملی و قابل آموزش تبدیل کرد. او نشان داد انسانها
میتوانند منابع تابآوری خود را شناسایی کنند، آنها را توسعه دهند و در
مواجهه با بحرانها از این منابع بهره بگیرند. این نگاه موجب شد تابآوری
از محدوده تحقیقات دانشگاهی فراتر رود و به حوزه آموزش، خانواده، سلامت
روان، مدارس، سازمانها و سیاستگذاری اجتماعی راه پیدا کند.
مدل مشهور «من دارم، من هستم، من میتوانم»
شهرت جهانی ادیت گروتبرگ بیش از هر چیز به خاطر ارائه مدل سهگانهای
است که امروزه یکی از شناختهشدهترین چارچوبهای آموزش تابآوری در جهان
محسوب میشود.
این مدل بر سه دسته از منابع تابآوری تأکید میکند:
«من دارم» (I Have)
این بخش به منابع بیرونی اشاره دارد؛ یعنی حمایتهایی که فرد در محیط
زندگی خود دریافت میکند. وجود خانوادهای حمایتگر، روابط مبتنی بر اعتماد،
الگوهای مثبت، دسترسی به آموزش، احساس امنیت و حضور افراد قابل اتکا در
زندگی در این دسته قرار میگیرند. از نگاه گروتبرگ، هیچ فردی در خلأ
تابآور نمیشود و شبکههای حمایتی نقش تعیینکنندهای در رشد تابآوری
دارند.
«من هستم» (I Am)
این مؤلفه به ویژگیهای درونی فرد مربوط میشود؛ ویژگیهایی مانند عزت
نفس، احساس ارزشمندی، مسئولیتپذیری، امیدواری، اعتماد به خود، احترام به
دیگران و احساس معنا در زندگی. گروتبرگ معتقد بود که تصویر ذهنی افراد از
خود، یکی از مهمترین منابع تابآوری در مواجهه با بحرانها است.
«من میتوانم» (I Can)
این بخش به مهارتها و تواناییهای عملی زندگی اشاره دارد. توانایی حل
مسئله، برقراری ارتباط مؤثر، کنترل هیجانها، تصمیمگیری، مذاکره، درخواست
کمک در زمان نیاز و مدیریت تعارض از جمله مهارتهایی هستند که فرد را برای
رویارویی با دشواریها آماده میکنند.
سادگی، جامعیت و کاربردپذیری این مدل موجب شده است که در برنامههای
آموزشی، مدارس، مراکز مشاوره، طرحهای سلامت روان و برنامههای توسعه
اجتماعی در کشورهای مختلف مورد استفاده قرار گیرد. بسیاری از پژوهشگران
معتقدند که موفقیت گسترده مفهوم تابآوری در سطح جهانی تا حد زیادی مرهون
همین زبان ساده و در عین حال عمیق گروتبرگ است.
اهمیت ادیت گروتبرگ را نمیتوان تنها با تعداد مقالات یا
کتابهای او سنجید. ارزش واقعی میراث علمی او در تأثیری نهفته است که بر
شیوه اندیشیدن ما درباره انسان و ظرفیتهای او گذاشته است.
او نشان داد که انسانها را نباید صرفاً از منظر آسیبها و مشکلات مورد
مطالعه قرار داد. در کنار عوامل خطر، منابع قدرت نیز وجود دارند. در کنار
بحران، امکان رشد نیز وجود دارد. در کنار شکست، فرصت بازسازی نیز وجود
دارد.
این تغییر نگاه، پیامدهای گستردهای برای علوم انسانی و اجتماعی داشت.
بسیاری از برنامههای نوین سلامت روان، آموزش مهارتهای زندگی، پیشگیری از
آسیبهای اجتماعی، حمایت از کودکان در معرض خطر و توانمندسازی خانوادهها
از همین رویکرد الهام گرفتهاند.
اندیشههای گروتبرگ همچنین در توسعه مفاهیمی مانند رشد پس از سانحه،
سرمایه روانشناختی، سلامت مثبت، آموزش مبتنی بر نقاط قوت و جامعه تابآور
تأثیرگذار بودهاند.
کتاب «Resilience for Today»؛ اثری مرجع در ادبیات تابآوری
در میان آثار متعدد ادیت گروتبرگ، کتاب Resilience for Today: Gaining Strength from Adversity جایگاه ویژهای دارد. این کتاب که در سال ۲۰۰۳ منتشر شد، یکی از منابع مرجع مطالعات تابآوری در جهان محسوب میشود.
اثر یادشده مجموعهای از دیدگاهها، تجربهها و یافتههای علمی
صاحبنظران حوزه تابآوری را گردآوری کرده و تصویری جامع از ابعاد فردی،
خانوادگی، اجتماعی، آموزشی و فرهنگی تابآوری ارائه میدهد. موضوعات
مطرحشده در کتاب از تابآوری کودکان و نوجوانان گرفته تا تابآوری
خانواده، مدرسه، جامعه و نظامهای اجتماعی را در بر میگیرد.
این کتاب در واقع گزارشی از یک تحول فکری مهم است؛ تحولی که تابآوری
را از سطح یک ویژگی فردی به سطح یک گفتمان علمی و اجتماعی ارتقا میدهد. به
همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران این اثر را از منابع کلاسیک و تأثیرگذار
حوزه تابآوری میدانند.
اهمیت ترجمه فارسی کتاب توسط دکتر محمدرضا مقدسی
اهمیت کتاب زمانی برای جامعه علمی ایران برجستهتر شد که دکتر محمدرضا
مقدسی آن را با عنوان «تابآوری، منابع و گفتمان» ترجمه و از طریق نشر
ورجاوند منتشر کرد.
ارزش این ترجمه را باید در چند سطح مورد توجه قرار داد.
نخست آنکه این اثر یکی از متون مرجع جهانی در حوزه تابآوری است و
ترجمه آن امکان دسترسی مستقیم جامعه فارسیزبان به اندیشههای یکی از
مهمترین بنیانگذاران این حوزه را فراهم کرده است. بسیاری از دانشجویان،
پژوهشگران، مشاوران، روانشناسان و مددکاران اجتماعی از طریق این ترجمه
توانستهاند با چارچوب فکری گروتبرگ و جریانهای اصلی مطالعات تابآوری
آشنا شوند.
دوم آنکه عنوان فارسی کتاب، یعنی «تابآوری، منابع و گفتمان»، بهخوبی
روح حاکم بر اثر را منعکس میکند. این کتاب صرفاً درباره تعریف تابآوری
نیست؛ درباره منابع شکلدهنده تابآوری و گفتوگوهای علمی پیرامون آن نیز
هست. در واقع مخاطب با مطالعه کتاب وارد یک فضای فکری گسترده میشود که در
آن تابآوری به عنوان یک سرمایه انسانی، خانوادگی و اجتماعی مورد بررسی
قرار میگیرد.
سوم آنکه ترجمه این کتاب در دورهای منتشر شد که ادبیات تابآوری در
ایران هنوز در حال شکلگیری بود. انتشار این اثر به توسعه واژگان تخصصی،
غنای ادبیات علمی فارسی و افزایش آشنایی متخصصان با رویکردهای بینالمللی
کمک کرد. بسیاری از مفاهیم، تعاریف و چارچوبهایی که امروز در مطالعات
تابآوری در ایران مورد استفاده قرار میگیرند، از طریق چنین منابعی وارد
فضای علمی کشور شدهاند.
چهارم آنکه دکتر محمدرضا مقدسی طی سالهای گذشته نقش مؤثری در ترویج فرهنگ تابآوری
در ایران ایفا کرده است و ترجمه این اثر را میتوان بخشی از یک تلاش
گستردهتر برای گسترش دانش تابآوری، تقویت سرمایههای روانی و اجتماعی و
توسعه گفتوگوی علمی در این حوزه دانست.
میراث ماندگار ادیت گروتبرگ
امروز، پس از گذشت سالها از انتشار آثار ادیت گروتبرگ، اندیشههای او
همچنان زنده و الهامبخش هستند. مدل «من دارم»، «من هستم» و «من میتوانم»
همچنان در دانشگاهها، مدارس، مراکز مشاوره، برنامههای اجتماعی و
پژوهشهای علمی مورد استفاده قرار میگیرد. بسیاری از مفاهیمی که امروزه در
حوزه سلامت روان، توانمندسازی اجتماعی و آموزش مهارتهای زندگی مطرح
هستند، به نوعی از میراث فکری او تأثیر پذیرفتهاند.
ادیت گروتبرگ به جهان آموخت که تابآوری
یک ویژگی دور از دسترس نیست؛ مجموعهای از منابع، نگرشها و مهارتهایی
است که در زندگی روزمره شکل میگیرند و در لحظات دشوار معنا پیدا میکنند.
پیام ماندگار او این است که انسانها، خانوادهها و جوامع ظرفیت آن را
دارند که در برابر دشواریها ایستادگی کنند، از تجربههای سخت بیاموزند،
منابع درونی و بیرونی خود را بازشناسی کنند و مسیر رشد و شکوفایی را ادامه
دهند.
از این منظر، ادیت اچ. گروتبرگ را میتوان یکی از معماران اصلی گفتمان
جهانی تابآوری دانست؛ اندیشمندی که آثارش همچنان در شکلدهی به فهم ما از
امید، سازگاری، توانمندی و رشد انسانی نقشآفرین است و ترجمه فارسی کتاب
«تابآوری، منابع و گفتمان» نیز سهم ارزشمندی در انتقال این میراث علمی به
جامعه فارسیزبان داشته است.
ادیت اچ. گروتبرگ؛ پیشگام جهانی تابآوری و الهامبخش گفتمان معاصر تابآوری
مایکل آنگار؛ نظریهپرداز تابآوری چندسیستمی و پیشگام پژوهشهای تابآوری در جهان
مایکل آنگار کیست؟ نگاهی به زندگی، اندیشهها و تأثیر او بر توسعه دانش تابآوری در جهان و ایران
مایکل آنگار (Michael Ungar) از شناختهشدهترین پژوهشگران معاصر در
حوزه تابآوری است. نام او در ادبیات علمی روانشناسی، مددکاری اجتماعی،
سلامت روان و مطالعات توسعه اجتماعی با گسترش رویکردهای نوین تابآوری
پیوند خورده است. در سالهای اخیر، بسیاری از دانشجویان، پژوهشگران و
فعالان حوزه سلامت روان در ایران نیز از طریق ترجمه کتابها، مقالات و
معرفی نظریههای او با اندیشههایش آشنا شدهاند.
مایکل آنگار استاد دانشکده مددکاری اجتماعی دانشگاه دالهاوزی کانادا
است و سالها مدیریت و هدایت پروژههای پژوهشی گستردهای را در زمینه
تابآوری بر عهده داشته است. فعالیتهای علمی او محدود به یک رشته دانشگاهی
خاص نیست و آثارش در حوزههای روانشناسی، آموزش، سلامت عمومی، مددکاری
اجتماعی، سیاستگذاری اجتماعی و مطالعات خانواده مورد استناد قرار میگیرد.
همین ویژگی میانرشتهای باعث شده است که آنگار به یکی از چهرههای
اثرگذار در گسترش فهم نوین از تابآوری تبدیل شود.
پیش از گسترش نظریههای آنگار، بخش مهمی از ادبیات تابآوری بر
ویژگیهای فردی تمرکز داشت. در بسیاری از پژوهشها، تابآوری به عنوان
توانایی فرد برای تحمل فشارها، عبور از بحرانها یا سازگاری با شرایط دشوار
تعریف میشد. اگرچه این دیدگاه همچنان بخشی از واقعیت را توضیح میدهد،
اما مایکل آنگار نشان داد که چنین نگاهی به تنهایی برای فهم پیچیدگیهای
زندگی انسان کافی نیست. او استدلال کرد که تابآوری صرفاً محصول ویژگیهای
درونی افراد نیست، بلکه نتیجه تعامل فرد با محیط پیرامون اوست.
بر اساس دیدگاه آنگار، زمانی میتوان از تابآوری سخن گفت که افراد
بتوانند به منابع حمایتی مورد نیاز خود دسترسی پیدا کنند و محیط اجتماعی
نیز امکان بهرهگیری از این منابع را فراهم سازد. به بیان دیگر، تابآوری
تنها در درون فرد شکل نمیگیرد، بلکه خانواده، مدرسه، گروههای اجتماعی،
فرهنگ، نظام آموزشی، خدمات اجتماعی و حتی سیاستهای عمومی در شکلگیری آن
نقش دارند. این نگاه باعث شد مفهوم «بومشناسی اجتماعی تابآوری» به یکی از
مهمترین مباحث نظری در این حوزه تبدیل شود.
اهمیت این رویکرد در آن است که مسئولیت تابآوری را صرفاً بر دوش افراد
قرار نمیدهد. در بسیاری از جوامع، افراد با فقر، تبعیض، خشونت، محرومیت
آموزشی یا محدودیتهای اجتماعی روبهرو هستند. از نگاه آنگار، انتظار
تابآوری بدون فراهم کردن منابع حمایتی مناسب، انتظاری واقعبینانه نیست.
به همین دلیل، پژوهشهای او همواره تلاش کردهاند ارتباط میان فرد و محیط
را در مرکز تحلیل قرار دهند.
یکی از مهمترین دستاوردهای علمی مایکل آنگار توسعه مفهوم «تابآوری
چندسیستمی» است. در این رویکرد، تابآوری به عنوان پدیدهای چندلایه در نظر
گرفته میشود که در سطوح مختلف زندگی انسان شکل میگیرد. فرد، خانواده،
مدرسه، جامعه محلی، سازمانها، ساختارهای فرهنگی و حتی نظامهای اقتصادی و
سیاسی میتوانند در افزایش یا کاهش ظرفیت تابآوری نقش داشته باشند. این
نظریه به پژوهشگران کمک کرده است تا از نگاه تکبعدی فاصله بگیرند و مسائل
انسانی را در بستری گستردهتر مورد بررسی قرار دهند.
فعالیتهای پژوهشی مایکل آنگار تنها به محیط دانشگاهی محدود نبوده است.
او در پروژههای بینالمللی متعددی مشارکت داشته و با پژوهشگران کشورهای
مختلف همکاری کرده است. یکی از ویژگیهای مهم مطالعات او توجه به تفاوتهای
فرهنگی است. آنگار نشان داده است که عوامل مؤثر بر تابآوری در همه جوامع
یکسان نیستند. آنچه در یک جامعه به عنوان عامل حمایتکننده عمل میکند،
ممکن است در جامعهای دیگر نقش متفاوتی داشته باشد. به همین دلیل، او
همواره بر اهمیت مطالعات بینفرهنگی تأکید کرده است.
مرکز پژوهشهای تابآوری دانشگاه دالهاوزی که سالها تحت
هدایت او فعالیت کرده، بستری برای اجرای پژوهشهای گسترده در کشورهای مختلف
فراهم آورده است. نتایج این مطالعات به توسعه نظریههای جدید و افزایش
شناخت جهانی از سازوکارهای تابآوری کمک کردهاند. بسیاری از پژوهشگران
حوزه سلامت روان، آموزش و مددکاری اجتماعی در کشورهای مختلف از یافتههای
این مرکز بهره گرفتهاند.
در میان آثار منتشرشده توسط مایکل آنگار، کتابها و مقالات متعددی وجود
دارند که به موضوعات گوناگونی از جمله تابآوری کودکان و نوجوانان،
تابآوری خانواده، سلامت روان، حمایت اجتماعی و تابآوری در شرایط بحران
میپردازند. آثار او معمولاً ترکیبی از مباحث نظری، یافتههای پژوهشی و
پیشنهادهای کاربردی هستند و به همین دلیل برای دانشگاهیان و متخصصان
حرفهای جذابیت دارند.
در ایران نیز اندیشههای مایکل آنگار به تدریج مورد توجه قرار
گرفتهاند. بخشی از این آشنایی از طریق ترجمه آثار مرتبط با تابآوری و
بخشی دیگر از طریق معرفی نظریههای او در رسانههای علمی، آموزشی و تخصصی
شکل گرفته است. در این میان، نام محمدرضا مقدسی به عنوان یکی از افرادی که
در معرفی ادبیات تابآوری به زبان فارسی نقش داشته، قابل توجه است.
محمدرضا مقدسی طی سالهای گذشته در ترجمه، معرفی و ترویج منابع مرتبط
با تابآوری فعالیت کرده است. برخی از آثاری که با مشارکت او به فارسی
ترجمه شدهاند، به اندیشهها و رویکردهای مایکل آنگار ارتباط دارند. از
جمله میتوان به کتاب «تابآوری: راهنمای ایجاد و برنامه اقدام»، کتاب «تابآوری برای کودکان و نوجوانان با نیازهای ویژه» و همچنین «پروژه بینالمللی تابآوری»
اشاره کرد. این آثار در سالهای اخیر در دسترس مخاطبان فارسیزبان قرار
گرفتهاند و به آشنایی بیشتر علاقهمندان با ادبیات بینالمللی تابآوری
کمک کردهاند.
البته نقش ترجمه تنها بخشی از فرایند انتقال دانش است. بسیاری از
مفاهیم علمی زمانی اثرگذاری بیشتری پیدا میکنند که در قالب گفتوگوهای
عمومی، برنامههای آموزشی و تولید محتوای تخصصی معرفی شوند. در این زمینه،
فعالیتهای مرتبط با «خانه تابآوری»
نیز قابل توجه است. خانه تابآوری طی سالهای اخیر به عنوان بستری برای
انتشار مطالب آموزشی، معرفی کتابها، ارائه یادداشتهای تخصصی و آشنایی
مخاطبان با مفاهیم تابآوری فعالیت کرده است.
بخشی از مطالب مربوط به معرفی نظریهپردازان برجسته تابآوری، از جمله
مایکل آنگار، از طریق این بستر یعنی خانه تاب آوری بعنوان آدرس اصلی تاب
آوری ایران در اختیار مخاطبان فارسیزبان قرار گرفته است. این فعالیتها به
ویژه برای دانشجویان، روانشناسان، مددکاران اجتماعی، مشاوران و
علاقهمندان به مباحث سلامت روان اهمیت داشتهاند؛ زیرا دسترسی به منابع
اصلی انگلیسی برای همه مخاطبان امکانپذیر نیست.
از منظر تاریخی، توسعه ادبیات تابآوری در ایران حاصل تلاش مجموعهای
از پژوهشگران، مترجمان، دانشگاهیان و فعالان حوزه سلامت روان بوده است و
نمیتوان آن را به یک فرد یا نهاد خاص محدود کرد. با این حال، ترجمه
کتابها، انتشار مطالب آموزشی و معرفی پژوهشگران برجسته بینالمللی از جمله
اقداماتی هستند که به گسترش آگاهی عمومی درباره تابآوری کمک کردهاند. در
این میان، معرفی آثار مایکل آنگار و انتقال بخشی از ادبیات علمی مرتبط با
او به زبان فارسی را میتوان بخشی از این روند دانست.با این حال خانه تاب
اوری با ترجمه بیش از ۵۰ عنوان پیشگام تاب آوری ایران است.
امروزه مایکل آنگار در بسیاری از دانشگاهها و مراکز پژوهشی جهان به
عنوان یکی از نظریهپردازان اصلی تابآوری شناخته میشود. اهمیت او تنها در
ارائه تعاریف جدید از تابآوری نیست، بلکه در تغییر زاویه نگاه به این
مفهوم نهفته است. او نشان داد که برای درک موفقیت انسان در مواجهه با
دشواریها باید همزمان به فرد، خانواده، جامعه و فرهنگ توجه کرد. این
دیدگاه موجب شده است که تابآوری از یک مفهوم محدود روانشناختی به چارچوبی
گسترده برای مطالعه سلامت، آموزش، توسعه اجتماعی و سیاستگذاری عمومی
تبدیل شود.
در ایران نیز آشنایی با اندیشههای مایکل آنگار به تدریج زمینهساز
توجه بیشتر به ابعاد اجتماعی و فرهنگی تابآوری شده است. ترجمه کتابها،
معرفی نظریهها و انتشار مطالب آموزشی درباره آثار او، فرصتی برای گسترش
گفتوگوهای علمی در این حوزه فراهم کرده است. هرچند مسیر توسعه دانش
تابآوری همچنان ادامه دارد، اما بدون تردید مایکل آنگار یکی از
تأثیرگذارترین چهرههایی است که در شکلگیری نگاه معاصر به تابآوری نقش
داشته و آثار او همچنان از منابع مهم برای پژوهشگران، دانشجویان و متخصصان
حوزه سلامت روان و مددکاری اجتماعی به شمار میروند.
مایکل آنگار (Michael Ungar) کیست؟ زندگی، نظریه تابآوری و تأثیر اندیشههای او در ایران
پروفسور انجی هارت کیست؟ آشنایی با نظریهپرداز برجسته تابآوری و عدالت اجتماعی
در حوزه مطالعات تابآوری، نام پروفسور انجی هارت (Professor Angie
Hart) بهعنوان یکی از تأثیرگذارترین پژوهشگران معاصر شناخته میشود. او با
تلفیق دانش دانشگاهی، تجربه بالینی و فعالیتهای اجتماعی، رویکردی
نوآورانه به مفهوم تابآوری ارائه کرده است؛ رویکردی که فراتر از تأکید بر
توانایی فرد برای مقابله با دشواریها، نقش شرایط اجتماعی و ضرورت تغییر
ساختارهای نابرابر را نیز در شکلگیری تابآوری برجسته میکند.
امروزه نظریهها و دستاوردهای علمی انجی هارت در حوزههای سلامت روان،
آموزش، مددکاری اجتماعی، حمایت از کودکان و نوجوانان و توسعه جوامع محلی در
بسیاری از کشورهای جهان مورد توجه و استفاده قرار میگیرد.
پروفسور انجی هارت؛ پیشگام رویکرد اجتماعی به تابآوری
پروفسور انجی هارت استاد دانشگاه برایتون در بریتانیا و از
بنیانگذاران سازمان اجتماعی Boingboing است. او پیش از ورود به عرصه
پژوهشهای دانشگاهی، سالها بهعنوان درمانگر کودک و خانواده فعالیت کرده و
تجربه گستردهای در کار با کودکان، نوجوانان و خانوادههای آسیبپذیر به
دست آورده است. همین تجربه عملی موجب شد تا نگاه او به تابآوری از
چارچوبهای صرفاً نظری فراتر رود و به توسعه راهکارهایی کاربردی برای زندگی
روزمره افراد و جوامع منجر شود.
نگاه متفاوت انجی هارت به مفهوم تابآوری
یکی از مهمترین ویژگیهای اندیشه انجی هارت، نقد رویکردهای سنتی به
تابآوری است. در بسیاری از نظریههای کلاسیک، تابآوری بهعنوان یک ویژگی
یا توانایی فردی معرفی میشود؛ اما هارت معتقد است تابآوری محصول تعامل
پیچیده میان فرد، خانواده، جامعه و ساختارهای اجتماعی است.
از دیدگاه او، تابآوری تنها به معنای عبور از دشواریها نیست، بلکه
شامل تلاش برای تغییر شرایطی نیز میشود که این دشواریها را ایجاد
کردهاند. این نگرش در شعار شناختهشده او با عنوان «Beating the odds
while changing the odds» تجلی یافته است؛ شعاری که میتوان آن را چنین
ترجمه کرد: «غلبه بر نابرابریها در حالی که خودِ نابرابریها نیز تغییر
داده میشوند.»
تابآوری و عدالت اجتماعی؛ پیوندی جداییناپذیر
انجی هارت از نخستین پژوهشگرانی است که مفهوم «تابآوری مبتنی بر عدالت
اجتماعی» را بهصورت نظاممند مطرح کرده است. او بر این باور است که
عواملی مانند فقر، تبعیض، محرومیت اجتماعی و نابرابریهای ساختاری تأثیر
مستقیمی بر سلامت روان و کیفیت زندگی افراد دارند. بنابراین مسئولیت مقابله
با مشکلات نباید تنها بر دوش افراد گذاشته شود.
در این چارچوب، خانوادهها، مدارس، سازمانهای اجتماعی، نهادهای حمایتی
و سیاستگذاران همگی در شکلگیری تابآوری نقش دارند. از نگاه هارت،
توانمندسازی افراد زمانی اثربخش خواهد بود که همزمان با اصلاح شرایط و
ساختارهای اجتماعی همراه شود. همین رویکرد سبب شده است که آثار او در
حوزههای آموزش، سلامت روان، سیاستگذاری اجتماعی و توسعه و عدالت اجتماعی مورد توجه گسترده قرار گیرد.
سازمان Boingboing؛ پلی میان دانش و عمل
پروفسور هارت در سال ۲۰۱۰ سازمان Boingboing را با هدف گسترش کاربردهای
عملی تابآوری تأسیس کرد. این سازمان با تمرکز بر سلامت روان جامعه، آموزش
تابآوری، حمایت از کودکان و نوجوانان، توسعه جوامع محلی و آموزش متخصصان
حوزههای سلامت و مددکاری فعالیت میکند.
Boingboing در طول سالهای فعالیت خود به یکی از مراکز شناختهشده
بینالمللی در زمینه آموزش و توسعه رویکردهای تابآوری تبدیل شده و نقش
مهمی در انتقال دانش پژوهشی به عرصه عمل ایفا کرده است.
چارچوب تابآوری؛ یکی از مهمترین دستاوردهای علمی
یکی از شناختهشدهترین دستاوردهای پروفسور انجی هارت، توسعه «چارچوب
تابآوری» (Resilience Framework) است. این چارچوب مجموعهای از عوامل
محافظتی را معرفی میکند که میتوانند ظرفیت افراد را برای مقابله با
دشواریها افزایش دهند.
در این مدل، کیفیت روابط حمایتی، احساس تعلق و پذیرش در
خانواده و جامعه، دسترسی به منابع و فرصتهای رشد، مشارکت در تصمیمگیریها
و برخورداری از امید و هدفمندی، از مهمترین عوامل تقویتکننده تابآوری
به شمار میروند. این چارچوب امروزه در مدارس، مراکز درمانی، سازمانهای اجتماعی و برنامههای حمایتی در کشورهای مختلف مورد استفاده قرار میگیرد.
تابآوری تحصیلی؛ حمایت از دانشآموزان در شرایط دشوار
از دیگر حوزههای اثرگذاری انجی هارت، توسعه مفهوم «تابآوری تحصیلی» است. این رویکرد بر این اصل استوار است که دانشآموزان، حتی در شرایطی که با مشکلات اقتصادی، خانوادگی یا روانی روبهرو هستند، باید فرصت موفقیت آموزشی و رشد فردی را داشته باشند.
مدل تابآوری تحصیلی به مدارس و نظامهای آموزشی کمک میکند تا با
ایجاد محیطهای حمایتی و فراهمکردن فرصتهای برابر، از دانشآموزان در
برابر آثار منفی نابرابریها و چالشهای زندگی حمایت کنند.
آثار و تألیفات علمی
پروفسور انجی هارت در طول فعالیت علمی خود دهها کتاب،
مقاله و گزارش پژوهشی در زمینه تابآوری، سلامت روان کودکان و نوجوانان،
مددکاری اجتماعی، آموزش و پرورش، خانواده، فرزندپروری، مشارکت اجتماعی و
عدالت اجتماعی منتشر کرده است. آثار او در دانشگاهها، مراکز پژوهشی، مدارس
و سازمانهای خدمات اجتماعی در کشورهای مختلف بهعنوان منابع علمی و
کاربردی مورد استفاده قرار میگیرد.
چرا اندیشههای انجی هارت اهمیت دارند؟
اهمیت اندیشههای انجی هارت در این است که او تابآوری را از سطح یک
مهارت فردی فراتر برده و آن را به مسئلهای اجتماعی و جمعی تبدیل کرده است.
از نگاه او، جوامع زمانی تابآور خواهند بود که افراد از حمایت اجتماعی
کافی برخوردار باشند، دسترسی عادلانه به منابع داشته باشند، در
تصمیمگیریها مشارکت کنند و فرصت رشد و شکوفایی برای همه فراهم شود.
این دیدگاه، تابآوری را نه صرفاً به معنای سازگاری با مشکلات، بلکه
بهعنوان فرایندی برای ایجاد تغییرات مثبت در زندگی افراد و ساختارهای
اجتماعی تعریف میکند.
جمعبندی
پروفسور انجی هارت یکی از برجستهترین نظریهپردازان معاصر در حوزه
تابآوری و عدالت اجتماعی است. او با توسعه چارچوب تابآوری، ترویج مفهوم
تابآوری تحصیلی و تأسیس سازمان Boingboing توانسته است پلی میان پژوهش
دانشگاهی و نیازهای واقعی جامعه ایجاد کند. رویکرد او نشان میدهد که
تابآوری شامل تلاش برای ایجاد شرایطی عادلانهتر، حمایتگرتر و انسانیتر
نیز هست. به همین دلیل، آثار و نظریههای او همچنان الهامبخش پژوهشگران،
درمانگران، معلمان و فعالان اجتماعی در سراسر جهان است.
پروفسور انجی هارت کیست؟ آشنایی با نظریهپرداز برجسته تابآوری و عدالت اجتماعی
چارچوب تابآوری؛ یکی از مهمترین دستاوردهای علمی
یکی از شناختهشدهترین دستاوردهای پروفسور انجی هارت، توسعه «چارچوب
تابآوری» (Resilience Framework) است. این چارچوب مجموعهای از عوامل
محافظتی را معرفی میکند که میتوانند ظرفیت افراد را برای مواجهه مؤثر با
دشواریها، فشارهای روانی و چالشهای زندگی افزایش دهند.
هارت در این چارچوب نشان میدهد که تابآوری از تعامل میان منابع فردی،
روابط حمایتی، فرصتهای اجتماعی و شرایط محیطی شکل میگیرد. بر همین اساس،
عواملی مانند احساس تعلق، دسترسی به حمایتهای اجتماعی، مشارکت فعال در
جامعه، امید به آینده و برخورداری از فرصتهای رشد، نقش مهمی در تقویت
تابآوری افراد ایفا میکنند.
بخشی از این دیدگاهها و مؤلفههای چارچوب تابآوری در نیز معرفی شده
است؛ اثری که با ترجمه دکتر محمدرضا مقدسی و دکتر شقایق هاشمی شکفته توسط
انتشارات پروچستا منتشر شده و به تبیین رویکردهای نوین تابآوری و
کاربردهای آن در زندگی فردی و اجتماعی میپردازد.
سرویس
کردستان- تاب آوری یکی از مؤلفه های اساسی در توسعه پایدار است مقوله ای که
از دغدغه های جهانی بوده و اگر به آن توجه شود در شکل گیری توسعه ای همه
جانبه نقش خواهد داشت.
به
گزارش خبرنگار کردپرس، «خانه تاب آوری» در مقاله ای به اهمیت تاب آوری در
توسعه پایدار اشاره کرده و توجه به تاب آوری را در تمامی موارد مهم دانسته؛
در سالهای اخیر، بحث توسعه پایدار به یکی از مهمترین دغدغههای جهانی
تبدیل شده است. توسعه پایدار به معنای برآورده کردن نیازهای نسل حاضر بدون
به خطر انداختن توانایی نسل های آینده برای تأمین نیازهای خود است. اما در
دنیایی که با بحرانهایی همچون تغییرات اقلیمی، پاندمیها، نابرابریهای
اجتماعی و بحرانهای اقتصادی روبرو است، مفهوم تابآوری به یک ضرورت تبدیل
شده است. تابآوری یعنی توانایی افراد، جوامع و سیستمها برای تحمل
شوکها، سازگاری با شرایط جدید و حتی رشد در دل بحران. پیوند میان تابآوری
و توسعه پایدار نشان میدهد که برای ساخت آیندهای پایدار، تنها حفظ منابع
کافی نیست؛ بلکه باید سیستمهایی ایجاد شوند که در برابر بحرانها مقاوم،
انعطافپذیر و توانمند باشند.
تاب آوری در برابر تغییرات اقلیمی
یکی
از مهمترین حوزههایی که ارتباط میان تابآوری و توسعه پایدار در آن به
چشم میخورد، تغییرات اقلیمی است. پدیدههایی مانند بالا آمدن سطح آب
دریاها، وقوع طوفانهای شدید، و خشکسالیهای طولانی، تهدیدی جدی برای امنیت
غذایی، انرژی و سلامت بشر هستند. نمونه بارز آن، سیل ویرانگر پاکستان در
سال ۲۰۲۲ بود که یکسوم کشور را زیر آب برد.
برای
رسیدن به توسعه پایدار، باید تابآوری در برابر چنین بحرانهایی افزایش
یابد. این امر هم از طریق کاهش انتشار گازهای گلخانهای (کاهش اثرات) و هم
از طریق سازگاری (مانند توسعه زیرساختهای مقاوم یا کشاورزی سازگار با
اقلیم) امکانپذیر است. در واقع، بدون تاب آوری اقلیمی، هیچ سیاست توسعه
پایداری نمیتواند دوام بیاورد.
تابآوری اقتصادی و توسعه پایدار
اقتصادهای
جهانی در دهههای اخیر بارها نشان دادهاند که در برابر بحرانها
شکنندهاند؛ از بحران مالی ۲۰۰۸ گرفته تا اختلالات زنجیره تأمین در دوران
**کرونا**. توسعه پایدار زمانی موفق خواهد بود که همراه با **تابآوری
اقتصادی** باشد. مدلهایی مانند **اقتصاد چرخشی**، **کارآفرینی
اجتماعی** و **انرژیهای تجدیدپذیر محلی**، راهکارهایی هستند که هم پایداری
را تضمین میکنند و هم تابآوری جوامع را در برابر شوکهای جهانی افزایش
میدهند. بهعنوان مثال، استفاده از سیستمهای انرژی خورشیدی محلی، هم مصرف
سوختهای فسیلی را کاهش میدهد و هم در مواقع بحران (مانند قطع واردات
سوخت یا خاموشیهای گسترده) جوامع را مقاومتر میسازد.
تابآوری اجتماعی و عدالت پایدار
هیچ
توسعه پایداری بدون توجه به عدالت اجتماعی و کاهش شکاف طبقاتی پایدار
نخواهد بود. پاندمی کرونا نشان داد که جوامع نابرابر، در برابر بحرانها
بسیار آسیبپذیرتر هستند. برای مثال، حاشیهنشینان شهری در کشورهای در حال
توسعه به دلیل نداشتن دسترسی به اینترنت، آب سالم یا خدمات بهداشتی، بیش از
دیگران آسیب دیدند. تابآوری اجتماعی زمانی تحقق مییابد که سیاستها
بر پایه مشارکت مردم، توانمندسازی زنان و جوانان و سرمایهگذاری در آموزش و
سلامت طراحی شوند. توسعه پایدار نه تنها به معنای حفاظت از محیط زیست،
بلکه به معنای ساختن جوامعی عادلانه، مقاوم و مشارکتمحور است.
تابآوری فرهنگی و روانی در مسیر پایداری
فرهنگها
و سنتهای بومی نقشی اساسی در ایجاد تابآوری دارند. جوامع بومی اقیانوس
آرام، با استفاده از معماری سنتی و همبستگی اجتماعی، قرنها در برابر تغییر
سطح دریا و بلایای طبیعی ایستادگی کردهاند. این نمونهها نشان میدهند که
دانش تولید شده در اقلیم یا حکمت بومی و میراث فرهنگی میتوانند در ساختن
آیندهای پایدار الهامبخش باشند. از سوی دیگر، تابآوری روانی نیز
اهمیت بالایی دارد. وقتی رسانهها صرفاً بحرانهای زیستمحیطی را بهعنوان
فاجعه معرفی کنند، مردم دچار ناامیدی و انفعال میشوند. اما روایت
داستانهای موفقیت در انرژی سبز یا کشاورزی پایدار میتواند امید و انگیزه
را تقویت کند. به همین دلیل، رسانهها و آموزش نقش محوری در ساختن فرهنگ
تابآور و پایدار دارند.
نقش فناوری در تابآوری و توسعه پایدار
فناوری
میتواند هم فرصتی بزرگ باشد و هم تهدیدی جدی. از یک سو، هوش مصنوعی،
انرژیهای تجدیدپذیر و شهرهای هوشمند به جوامع کمک میکنند تا منابع را
بهینه مدیریت کرده و بلایا را پیشبینی کنند. از سوی دیگر، وابستگی شدید به
فناوریهای پیچیده میتواند آسیبپذیری جدیدی ایجاد کند؛ مانند خطر حملات
سایبری یا انحصار فناوری توسط کشورهای قدرتمند. تابآوری فناورانه یعنی
توسعه سیستمهایی که انعطافپذیر، بومیسازیشده و عادلانه باشند. به
عنوان مثال، دسترسی آزاد به دادهها و فناوریهای باز میتواند مانع از
وابستگی بیشازحد کشورها به فناوریهای خارجی شود و در عین حال توسعه
پایدار را تسریع کند.
همزیستی تاب آوری و توسعه پایدار
«خاطره
اکبری» روانشناس و کارشناس سلامت تاکید میکند تابآوری و توسعه پایدار هم
بود و هم آیند و به عبارت دیگر دو روی یک سکه هستند. توسعه پایدار هدف
نهایی است: رسیدن به جهانی عادلانه، سبز و کارآمد. اما تاب آوری ابزار و
ظرفیت لازم برای رسیدن به این هدف است: توانایی سازگاری، تغییر و رشد در دل
بحرانها. از تغییرات اقلیمی گرفته تا بحرانهای اقتصادی،
نابرابریهای اجتماعی، چالشهای فرهنگی و فناوری، تنها زمانی میتوان به
آیندهای پایدار دست یافت که تابآوری در تمام سطوح سیاستگذاری و زندگی
روزمره نهادینه شود. آینده بشریت نه تنها به حفظ منابع، بلکه به توانایی ما
برای ایستادگی و پیشرفت در برابر بحرانها وابسته است. /
رسانه ملی تابآوری؛ resiliency.ir آدرس اصلی تابآوری ایران در فضای ملی
در عصر حاضر که جوامع با مجموعهای از چالشهای پیچیده اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، روانی و محیطی مواجه هستند، مفهوم «تابآوری» به یکی از کلیدیترین مفاهیم توسعه انسانی و اجتماعی تبدیل شده است. تابآوری تنها به معنای تحمل سختیها نیست؛ بلکه توانایی بازگشت، سازگاری، یادگیری از بحرانها و حرکت دوباره به سوی رشد و شکوفایی است. در چنین شرایطی، وجود یک مرجع علمی و رسانهای برای ترویج دانش تابآوری، آموزش مهارتهای سازگاری و تقویت سرمایه اجتماعی، ضرورتی انکارناپذیر محسوب میشود.
در ایران، دامنه **resiliency.ir** بهعنوان یکی از نخستین نشانیهای تخصصی در حوزه تابآوری شناخته میشود و با عنوان «خانه تابآوری ایران» فعالیت خود را بر توسعه ادبیات علمی، آموزشی و فرهنگی تابآوری متمرکز کرده است. این پایگاه با هدف ایجاد یک مرجع فارسیزبان برای معرفی مفهوم تابآوری، انتشار مطالب تخصصی، ارائه آموزشها و گسترش فرهنگ توانمندسازی اجتماعی شکل گرفته است.
تابآوری؛ نیاز راهبردی جامعه ایرانی
جامعه امروز ایران، مانند بسیاری از جوامع جهان، با موضوعاتی مانند تغییرات سریع اجتماعی، فشارهای اقتصادی، تحولات خانوادگی، آسیبهای اجتماعی و بحرانهای مختلف روبهرو است. در چنین فضایی، تابآوری به عنوان یک مهارت فردی و اجتماعی میتواند نقش مهمی در افزایش کیفیت زندگی، سلامت روان و توان مقابله با مشکلات ایفا کند.
رسانههای تخصصی تابآوری تلاش میکنند این مفهوم را از سطح یک واژه علمی فراتر برده و آن را به یک فرهنگ عمومی تبدیل کنند؛ فرهنگی که در آن افراد، خانوادهها، سازمانها و جوامع بتوانند ظرفیتهای درونی خود را برای مواجهه سازنده با دشواریها افزایش دهند.
resiliency.ir؛ خانهای برای دانش تابآوری
خانه تابآوری ایران با نشانی اینترنتی resiliency.ir تلاش کرده است جایگاهی تخصصی برای گردآوری و ارائه محتوای مرتبط با تابآوری ایجاد کند. این رسانه با تمرکز بر حوزههایی همچون تابآوری روانشناختی، تابآوری اجتماعی، سلامت روان، آموزش مهارتهای زندگی و توسعه فردی، نقش یک بستر علمی و آموزشی را ایفا میکند.
اهمیت چنین رسانهای در آن است که تابآوری یک موضوع محدود به یک رشته خاص نیست؛ بلکه حوزهای میانرشتهای است که روانشناسی، جامعهشناسی، مددکاری اجتماعی، علوم تربیتی، مدیریت بحران و سیاستگذاری اجتماعی را به یکدیگر پیوند میدهد.
رسانه ملی تابآوری و مسئولیت اجتماعی رسانه ملی تابآوری مفهومی فراتر از یک وبسایت یا پایگاه خبری است. یک رسانه تخصصی در حوزه تابآوری باید بتواند نقش پل ارتباطی میان دانشگاه، جامعه، متخصصان و عموم مردم را ایفا کند. انتقال دانش علمی به زبان قابل فهم، معرفی پژوهشهای جدید، آموزش مهارتهای کاربردی و حمایت از گفتمان سلامت اجتماعی، از مهمترین مسئولیتهای چنین رسانهای است.
تابآوری زمانی در جامعه نهادینه میشود که از مرحله شناخت فردی عبور کرده و به یک ارزش اجتماعی تبدیل شود. رسانههای تخصصی میتوانند با ایجاد آگاهی عمومی، به افراد کمک کنند تا بحرانها را نه پایان مسیر، بلکه فرصتی برای یادگیری، بازسازی و رشد تلقی کنند.
نقش آموزش در توسعه تابآوری
یکی از مهمترین مأموریتهای رسانههای تابآوری، آموزش است. آموزش تابآوری به افراد کمک میکند مهارتهایی مانند مدیریت هیجانات، حل مسئله، برقراری ارتباط مؤثر، امیدواری واقعبینانه و استفاده از حمایتهای اجتماعی را تقویت کنند.
در سطح خانواده، تابآوری باعث افزایش توان خانوادهها برای عبور از مشکلات و حفظ روابط سالم میشود. در سطح سازمانی نیز تابآوری به کارکنان و مدیران کمک میکند تا در شرایط تغییر و بحران، عملکرد مؤثرتری داشته باشند.
تابآوری اجتماعی؛ از فرد تا جامعه
تابآوری اجتماعی یکی از مهمترین ابعاد این مفهوم است. جامعه تابآور جامعهای است که در برابر بحرانها منفعل نمیشود، بلکه با استفاده از ظرفیتهای انسانی، فرهنگی و اجتماعی خود توان بازسازی پیدا میکند.
رسانههای تخصصی تابآوری با ایجاد فضای گفتوگو، انتشار تجربهها و معرفی راهکارهای علمی، میتوانند در تقویت سرمایه اجتماعی نقش مؤثری داشته باشند. این رسانهها به جامعه یادآوری میکنند که قدرت مقابله با مشکلات تنها در منابع اقتصادی نیست؛ بلکه در دانش، ارتباطات انسانی، اعتماد اجتماعی و توان یادگیری جمعی نیز نهفته است.
جایگاه ملی و فرهنگی resiliency.ir
انتخاب یک دامنه ملی و تخصصی مانند resiliency.ir اهمیت نمادین و فرهنگی دارد؛ زیرا نشاندهنده تلاش برای ایجاد یک مرجع بومی در حوزهای جهانی است. واژه Resilience در ادبیات علمی جهان مفهومی گسترده دارد و به توانایی بازگشت و سازگاری در برابر فشارها و بحرانها اشاره میکند. ایجاد یک پایگاه فارسی در این حوزه، گامی در جهت بومیسازی دانش و دسترسپذیر کردن آن برای جامعه ایرانی است.
آینده رسانههای تابآوری در ایران
آینده جوامع به میزان توانایی آنها در سازگاری با تغییرات وابسته است. از این رو، رسانههای تخصصی تابآوری میتوانند نقش مهمی در آمادهسازی جامعه برای آینده ایفا کنند. توسعه محتوای علمی، همکاری با دانشگاهها و متخصصان، تولید آموزشهای کاربردی و گسترش فرهنگ گفتوگوی اجتماعی، از مسیرهایی است که میتواند جایگاه این رسانهها را تقویت کند.
در نهایت، resiliency.ir را میتوان بخشی از جریان شکلگیری ادبیات تابآوری در ایران دانست؛ جریانی که هدف آن افزایش آگاهی، توانمندسازی افراد و کمک به ساخت جامعهای مقاومتر، آگاهتر و آمادهتر برای مواجهه با چالشهای آینده است.
رسانه ملی تابآوری، زمانی میتواند به مأموریت واقعی خود نزدیک شود که علاوه بر انتشار محتوا، به یک شبکه علمی و اجتماعی برای تبادل تجربه، آموزش و توسعه فرهنگ تابآوری تبدیل شود؛ زیرا تابآوری نه فقط یک مهارت فردی، بلکه سرمایهای ملی برای زندگی بهتر و آیندهای پایدارتر است.
کرمانشاه-
ایرنا- به بیان دکتر محمدرضا مقدسی، مدیر و مؤسس خانه تابآوری هرجا
همگرایی تقویت شود، تابآوری افزایش مییابد و هرجا گسست، واگرایی و
چندپارگی غالب شود،تابآوری حاصل همگرایی است. هرجا همگرایی تقویت شود،
تابآوری افزایش مییابد و هرجا گسست، واگرایی و چندپارگی غالب شود،
تابآوری فرسوده میشود.
این
گزاره، یک صورتبندی نظری، علمی و معنامحور از ماهیت تابآوری است؛
صورتبندی ویژه ای که میتواند فهم ما از مداخله، سیاستگذاری، درمان و
حتی زیست روزمره را دگرگون کند.
تابآوری زمانی پدیدار میشود که سطوح مختلف تجربیات انسانی با یکدیگر
همراستا شوند. فرد، خانواده، شبکههای اجتماعی، نهادها و فرهنگ، اگر هر یک
در مسیری جداگانه حرکت کنند، بار بحران بر دوش فرد میافتد و توان
ایستادگی تحلیل میرود. اما وقتی این سطوح به همگرایی میرسند، فشار توزیع
میشود، معنا تولید میشود و امکان ادامهدادن شکل میگیرد. به همین دلیل
است که تابآوری پایدار، پیامد همگرایی میان سطوح فردی، اجتماعی و فرهنگی
است.
در سطح فردی، تابآوری با تنظیم هیجان، خودآگاهی، احساس کفایت و
معناجویی پیوند دارد. اما این مؤلفهها در خلأ رشد نمیکنند. فردی که در
محیطی گسسته، بیمعنا و ناهمسو زندگی میکند، ناگزیر منابع روانی خود را
صرف بقا میکند، نه رشد. در مقابل، وقتی فرد تجربه میکند که ارزشها،
روایتها و انتظارات محیط با هویت او همراستاست، انرژی روانی آزاد میشود.
این آزادی انرژی، یکی از نخستین نشانههای تابآوری است. همگرایی درونی،
یعنی هماهنگی میان احساس، فکر و عمل، اولین لایه تابآوری را میسازد.
اما این همگرایی درونی بدون همگرایی اجتماعی ناتمام میماند. انسان موجودی
رابطهمند است و تابآوری او در بستر روابط شکل میگیرد. حمایت اجتماعی،
اعتماد، تعلق و احساس دیدهشدن، منابعی بیرونی نیستند که بهطور تصادفی
اضافه شوند؛ آنها بخشی از نظام تابآوریاند. همگرایی منابع اجتماعی به
این معناست که شبکههای رسمی و غیررسمی، خانواده، دوستان و نهادها،
پیامهای متناقض به فرد ندهند. وقتی جامعه از فرد میخواهد قوی باشد، اما
همزمان او را تنها میگذارد، تابآوری به یک مطالبه فرساینده تبدیل
میشود. تابآوری واقعی، در جایی شکل میگیرد که فرد و جامعه در یک مسیر
حرکت کنند.
در سطح فرهنگی، همگرایی معنایی نقش تعیینکننده دارد. فرهنگ، مخزن روایتهاست؛ روایتهایی درباره رنج، شکست، امید و آینده.
اگر فرهنگ، رنج را بیمعنا، شرمآور یا نشانه ضعف بداند، افراد در بحران
دچار انزوای معنایی میشوند. اما فرهنگی که رنج را بخشی از مسیر انسانی
بداند و برای آن زبان، نماد و معنا فراهم کند، بستر تابآوری را گسترش
میدهد. همگرایی فرد با فرهنگ، به این معناست که فرد بتواند تجربه شخصی خود
را در یک روایت جمعی قابل فهم جای دهد. این جایدادن، رنج را قابل تحمل
میکند.
از این منظر، همگرایی معنا، سرچشمه تابآوری است. معنا،
چیزی نیست که پس از عبور از بحران بهدست آید؛ معنا در دل بحران ساخته
میشود. وقتی رنج و معنا همگرا میشوند، تابآوری زاده میشود. اگر رنج از
معنا جدا شود، به فرسایش میانجامد و اگر معنا بدون تماس با رنج شکل گیرد،
به انتزاع و انکار واقعیت میرسد. تابآوری، حاصل پیوند این دو است؛ پیوندی
زنده، پویا و وابسته به زمینه.
در رویکردهای نوین روانشناسی و علوم اجتماعی، تعریف تابآوری بهعنوان «بازگشت به حالت قبل» بیش از حد مکانیکی و سادهانگارانه است. تابآوری، بازسازی است؛ بازسازی معنا، روابط و جهت زندگی.
این بازسازی تنها زمانی ممکن است که تجربههای زیسته، معناهای شخصی و
ساختارهای اجتماعی به همگرایی برسند. همگرایی تجربه و معنا، فرد را از
فروپاشی روایت شخصی نجات میدهد. فردی که بتواند داستان رنج خود را بفهمد و
بازگو کند، یک گام اساسی بهسوی تابآوری برداشته است.
تابآوری زمانی شکل میگیرد که تجربهها، معانی و روابط به همگرایی برسند.
تجربه بدون معنا، خام و آزارنده باقی میماند. معنا بدون رابطه، شکننده و
ناپایدار است. رابطه بدون تجربه مشترک، سطحی و کوتاهمدت میشود. همگرایی
این سه، یک میدان مشترک میسازد؛ میدانی که در آن فرد میتواند بایستد، فکر
کند و انتخاب کند. این میدان مشترک، همان بستر تابآوری است.
بعبارت دیگر در سیاستگذاری و مداخلات اجتماعی، نادیدهگرفتن همگرایی، یکی
از دلایل اصلی شکست برنامههای ارتقای تابآوری است. تمرکز صرف بر آموزش
مهارتهای فردی، بدون اصلاح ساختارهای نابرابر یا روایتهای فرهنگی مخرب،
بار مسئولیت را بر دوش فرد میاندازد. چنین رویکردی نهتنها تابآوری را
افزایش نمیدهد، بلکه میتواند به احساس ناکامی و سرزنش خود منجر شود.
تابآوری پایدار، نیازمند همگرایی سیاستها، نهادها و ارزشهاست. این
همگرایی، زمینهای میسازد که در آن تلاش فردی معنا پیدا میکند.
در سطح هویت، همگرایی نقش محوری دارد. هویت، محل تلاقی گذشته، حال و آینده است. بحران، این تلاقی را مختل میکند. فرد ممکن است نداند که کیست، از کجا آمده و به کجا میرود.
تابآوری هویتمحور، بر بازسازی این پیوند تمرکز دارد. وقتی هویت فرد با
ارزشهای فرهنگی و اجتماعی همراستا شود، احساس انسجام بازمیگردد. این
انسجام، یکی از قویترین منابع تابآوری است.
از منظر معنامحور،
تابآوری نه انکار درد است و نه غرقشدن در آن است. تابآوری، توانایی
زیستن با درد، بدون ازدستدادن جهت است. این توانایی، تنها زمانی شکل
میگیرد که فرد بتواند رنج خود را در یک افق معنایی وسیعتر ببیند. همگرایی
رنج و معنا، افقی میسازد که در آن امید، واقعگرایانه میشود. امیدی که
بر انکار استوار نیست، بلکه بر فهم عمیق تجربه انسانی بنا شده است.
محمدرضا مقدسی مشاور عالی ماموریت ملی تاب آوری فرهنگی در ادامه تاکید
میکند تابآوری یک فرایند جمعی-فردی است. از فرد به فرهنگ میرود و از
فرهنگ به فرد بازمیگردد. این تعامل و رفتوبرگشت مداوم، جوهره اصلی
تابآوری است. فرد تابآور، فرهنگ را غنیتر میکند و فرهنگ تابآور،
فرد را تنها نمیگذارد. همگرایی فرد با فرهنگ، و تجربه با معنا، تابآوری
را ممکن میسازد. بدون این همگرایی، هر تلاشی موقتی و فرساینده خواهد بود.
تابآوری حاصل همگرایی است.
این جمله بدرستی و به تنهایی یک نقشه راه است. در این معنا که هرجا
همگرایی تقویت شود، تابآوری افزایش مییابد؛ در روانشناسی و توسعه فردی،
در روابط اجتماعی، در روایتهای فرهنگی و در سیاستهای عمومی. آینده
تابآوری، در فهم و تقویت این همگرایی نهفته است.
گفتنی است خانه تابآوری، بهعنوان اولین رسانه تخصصی و آدرس اصلی تابآوری ایران که در تیرماه سال ۱۳۹۴ در کرمانشاه تأسیس شده است.
